Irgat (ırgat) motoru ve kumanda arızaları: neden ve çözüm
Irgat, en çok ihtiyaç duyduğunuz anda arızalanan ekipmanların başında gelir. Solenoidden ayak şalterine kadar kontrol sırasını anlatıyoruz.
Irgat, demirleme ve palamar operasyonlarının en fazla akım çeken ve en fazla mekanik yük taşıyan ekipmanıdır; bu yüzden arızaları da genelde en yanlış zamanda, tam demir atarken ya da alırken ortaya çıkar. Sorunların büyük kısmı motorun kendisinden değil, yüksek akımı taşıyan solenoidlerden, ayak şalterlerinden ve besleme kablosundan kaynaklanır. Bu yazıda irgat motoru ve kumanda sistemindeki sık görülen arızaları, sahada izlediğimiz kontrol sırasıyla anlatıyoruz.
Irgat elektrik sistemi nasıl çalışır?
Elektrikli bir irgat, tipik olarak şu bileşenlerden oluşur:
- Besleme hattı: akü bankasından irgat motoruna kadar uzanan, yüksek akıma uygun kalın kesitli kablo ve bir ana sigorta/devre kesici.
- Solenoidler (kontaktörler): düşük akımlı kumanda sinyalini yüksek akımlı motor devresine anahtarlayan iki adet (yukarı/aşağı) güç rölesi.
- Kumanda hattı: kaptan köşkündeki şalter, güvertedeki ayak şalterleri (foot switch) veya kablosuz kumandadan solenoidlere giden düşük akımlı kablolama.
- Motor: genelde 12 V veya 24 V DC, yüksek kalkış akımı çeken bir redüktörlü motor; zincir dişlisini (gypsy/wildcat) döndürür.
Bir irgat çalıştırıldığında ayak şalteri veya kumanda, ilgili solenoidin bobinini enerjilendirir; solenoid içindeki kontaklar kapanır ve akü bankasından gelen yüksek akım doğrudan motora akar. Bu iki devrenin (düşük akımlı kumanda ve yüksek akımlı güç) ayrı olması, arıza teşhisinde ilk ayrım noktasıdır: "tıklama var mı yok mu" sorusu, arızanın kumanda tarafında mı yoksa güç tarafında mı olduğunu büyük ölçüde belirler.
Sık görülen arızalar ve olası nedenleri
| Belirti | Olası neden | İlk kontrol |
|---|---|---|
| Irgat hiç çalışmıyor, hiç ses yok | Ana sigorta/devre kesici atmış, akü bağlantısı gevşek | Sigorta, akü terminalleri, ana şalter |
| Solenoid tıklıyor ama motor dönmüyor | Motor kablosu kopuk, motor fırçaları aşınmış, motor yanmış | Motor terminallerinde voltaj ölçümü |
| Hiç tıklama yok | Kumanda hattı kopuk, ayak şalteri arızalı, solenoid bobini yanmış | Ayak şalterinde süreklilik testi |
| Sadece bir yönde çalışıyor | İlgili solenoid veya kumanda hattı arızalı | Solenoid kontaklarının kontrolü |
| Yükte yavaşlıyor veya duruyor | Düşük voltaj, aşırı ısınma, aşınmış fırça, yetersiz kablo kesiti | Yük altında voltaj ölçümü |
| Zincir dişliden düzgün atlıyor/kayıyor | Gypsy aşınmış veya zincir ölçüsü uyumsuz | Zincir-gypsy eşleşmesi, mekanik aşınma |
| Kumanda köşkten çalışmıyor, güvertede çalışıyor | Köşk şalteri veya o hatta ait kablo arızalı | İlgili hattın süreklilik testi |
Solenoidler: en sık arıza noktası
Solenoidler, güverte üzerinde neme, tuz püskürtüsüne ve titreşime maruz kalan bir konumda çalışır; bu yüzden kontaklarının oksitlenmesi veya bobinin zamanla yanması sık görülür. Bir solenoid tıklama sesi çıkarıyor ama motor dönmüyorsa, kontaklar oksitlenmiş ya da yapışmış olabilir; hiç tıklama yoksa bobin devresi kopuk demektir. Solenoidler genelde nispeten ucuz ve değişimi kolay parçalardır; şüphe durumunda ölçüm yapılmadan doğrudan değiştirmek, uzun teşhis sürecinden daha pratik olabilir, ama altında yatan nem/korozyon sorununun da giderilmesi gerekir.
Kablo kesiti ve gerilim düşümü
Irgat motoru, özellikle kalkışta çok yüksek akım çeker (modele göre 80–250 A arası). Akü bankasından irgata giden kablo yeterince kalın değilse veya bağlantı noktaları gevşekse, motorun gördüğü voltaj akünün ürettiğinden belirgin şekilde düşük olur; bu da irgatı yükte yavaşlatır veya hiç çalıştırmaz. Doğru kesit seçimi ve gerilim düşümü hesabı için denizcilik kablosu seçimi rehberimize bakabilirsiniz. İrgat için genelde ayrı, kısa yoldan bağlanmış ve akü bankasına yakın bir devre kesici kullanılması önerilir; uzun ve ince bir kabloyla beslenen bir irgat, akü bankası ne kadar güçlü olursa olsun yetersiz kalır.
Hidrolik tahrikli irgatlar
Daha büyük motoryatlarda irgat, elektrik motoru yerine bir hidrolik motorla tahrik edilebilir; bu düzende elektrik tarafı yalnızca kumanda valflerini süren küçük solenoidlerden ibarettir, gerçek gücü hidrolik pompa ve basınç hattı taşır. Lofrans' gibi üreticilerin kataloglarında hem elektrikli hem hidrolik tahrikli modeller yer alır; hidrolik tipte "irgat çalışmıyor" belirtisinin kaynağı çoğu zaman elektrik tarafında değil, hidrolik pompanın kendisinde, valf bloğunda veya düşük yağ seviyesindedir. Bu durumda kontrol, hidrolik sistemler hizmetimiz kapsamında ayrıca değerlendirilmelidir.
Ayak şalterleri ve kumanda hattı
Güverte tipi ayak şalterleri suya, güneşe ve sürekli basmaya maruz kalır; contaları zamanla sertleşip su alabilir, bu da kontakların oksitlenmesine veya şalterin sürekli kapalı kalıp irgatı istem dışı çalıştırmasına yol açabilir. Kumanda kablosunun güverte geçişlerinde, özellikle rakor ve konnektörlerde su sızdırmazlığı sağlanmalıdır. Kaptan köşkündeki kumanda çalışmıyor ama güvertedeki ayak şalterleri çalışıyorsa, sorun büyük olasılıkla köşk şalterinde veya o hatta özgü kablolamadadır, genel güç devresinde değildir.
Irgat bakım kontrol listesi
- Akü terminallerini, ana şalteri ve irgat sigortasını/devre kesicisini kontrol edin.
- Her iki yönü de boşta (zincirsiz veya hafif yükte) test edin.
- Solenoid kutusunu açıp kontakların ve bağlantıların durumuna bakın.
- Ayak şalterlerini ve köşk kumandasını ayrı ayrı test edin.
- Motor gövdesindeki topraklama bağlantısını kontrol edin.
- Yük altında (demir çekerken) besleme voltajını motor terminalinde ölçün.
- Gypsy ve zincir eşleşmesini, aşınma ve kayma belirtilerini gözden geçirin.
- Redüktör yağ seviyesini ve varsa sızıntıyı kontrol edin.
- Motor fırçalarını (fırçalı motorlarda) erişim varsa kontrol edin.
Bu kontrollerin çoğu, genel sezon açılışı kontrolleriyle aynı gün planlanabilir.
Ne zaman yetkili servis gerekir?
Sigorta, terminal ve ayak şalteri kontrolü bilinçli bir kaptanın yapabileceği işlerdir. Ancak şu durumlarda yetkili servis gerekir:
- Solenoid veya motor değişimi gerekiyorsa,
- Kablo tesisatı yeniden çekilecekse veya ana devre kesici taşınacaksa,
- Redüktör içi mekanik arıza (dişli, kavrama) şüphesi varsa,
- Hidrolik tahrikli irgatlarda pompa veya valf arızası söz konusuysa; bu durumda hidrolik devre de ayrıca değerlendirilmelidir.
Servise çağırmadan önce irgatın hangi yönde, hangi şalterle ve hangi belirtiyle arızalandığını not etmeniz teşhis süresini kısaltır. Kablo kesiti, sigorta ve devre kesici seçiminde genel kabul görmüş ilkeler ABYC'nin standartlar listesinde yer alır; irgat gibi yüksek akım çeken ekipmanlarda bu ilkelere uymak hem güvenlik hem de performans açısından önemlidir.
Aslan Yacht ile irgat servisi
Turgutreis D-Marin, Yalıkavak Palmarina, Milta Bodrum Marina ve Bodrum yarımadasındaki tersanelerde irgat motorlarının, solenoidlerinin ve kumanda hatlarının bakımını ve arıza tespitini yapıyoruz. Demirleme sisteminizi sezon öncesi kontrol ettirmek için iletişim sayfamızdan bize ulaşın; irgat ve ilgili güç devrelerini yat elektrik hizmetlerimiz kapsamında ele alıyoruz.
Sık sorulan sorular
Irgat hiç ses çıkarmıyor, akü tam doluyken de çalışmıyor. Sebebi ne olabilir?
Önce ana devre kesici ve sigortayı kontrol edin. Bunlar sağlamsa sırada solenoid (kontaktör) gelir; solenoidin tıklama sesi duyuluyor ama motor dönmüyorsa sorun muhtemelen motorda veya motor kablosunda, tıklama sesi hiç yoksa sorun kumanda hattında veya solenoidin kendisindedir.
Irgat sadece bir yönde (yukarı veya aşağı) çalışıyor, diğer yönde çalışmıyor. Ne yapmalıyım?
Bu belirti neredeyse her zaman iki solenoidden birinin arızalı olduğunu veya ilgili ayak şalterine/kumanda hattına giden kablonun kopuk olduğunu gösterir; motorun kendisi genelde sağlamdır çünkü her iki yön de aynı motoru farklı polaritede besler.
Irgat yükte yavaşlıyor veya duruyor, boşta normal çalışıyor. Sebebi olabilir mi?
Yük altında yavaşlama, çoğunlukla düşük besleme voltajı, aşırı ısınmış motor, aşınmış fırçalar veya zincir dişlisinin (gypsy) zincire tam oturmamasından kaynaklanır. Kablo kesitinin yetersiz olması da yük altında ciddi gerilim düşümüne yol açar.
